FOMO: Khi nỗi sợ bị bỏ lỡ khiến chúng ta chạy theo cuộc sống của người khác

Tối thứ Bảy, bạn vừa ăn tối xong và dự định xem một bộ phim rồi đi ngủ sớm. Mọi thứ hoàn toàn ổn.

Sau đó, bạn mở Facebook hoặc Instagram.

Một người bạn đang du lịch ở một bãi biển đẹp. Một người khác vừa check-in tại nhà hàng sang trọng. Một đồng nghiệp đăng ảnh nhận xe mới. Trong nhóm chat, vài người đang rủ nhau đi uống.

Chỉ khoảng mười phút trước, bạn vẫn cảm thấy buổi tối của mình khá dễ chịu. Nhưng bây giờ hàng loạt câu hỏi bắt đầu xuất hiện.

“Tại sao cuộc sống của mọi người có vẻ thú vị hơn mình?”

“Có phải mình đang sống quá nhàm chán?”

“Mình có nên ra ngoài ngay không?”

“Tại sao người khác tiến nhanh như vậy?”

Điều đáng chú ý là hoàn cảnh thực tế của bạn không hề thay đổi. Căn phòng vẫn vậy, bộ phim vẫn còn đó và kế hoạch nghỉ ngơi ban đầu cũng không có gì sai.

Thứ thay đổi chỉ là cách bạn nhìn cuộc sống của mình sau khi đặt nó cạnh những khoảnh khắc nổi bật nhất trong cuộc sống của người khác.

Đó là một trong những biểu hiện quen thuộc nhất của FOMO.

Nỗi sợ rằng người khác đang có một cuộc sống tốt hơn

FOMO là viết tắt của “Fear Of Missing Out”, thường được hiểu là nỗi sợ bị bỏ lỡ.

Đây là trạng thái tâm lý xuất hiện khi một người cảm thấy rằng ở đâu đó, người khác đang có những trải nghiệm thú vị hơn, kiếm được nhiều tiền hơn, tham gia một cơ hội tốt hơn hoặc đơn giản là đang tiến nhanh hơn mình.

FOMO không nhất thiết là một bệnh lý.

Ở mức độ nhẹ, việc quan sát người khác và so sánh bản thân với xã hội là phản ứng rất tự nhiên. Con người từ lâu đã dựa vào cộng đồng để xác định đâu là thứ quan trọng, đâu là cơ hội và vị trí của mình đang ở đâu.

Vấn đề bắt đầu xuất hiện khi cảm giác “mình đang bị bỏ lại phía sau” trở thành động lực chính cho các quyết định.

Một người có thể không thực sự cần một chiếc điện thoại mới, nhưng vẫn mua vì bạn bè đều đã đổi máy.

Một người có thể chưa hiểu gì về một cổ phiếu, nhưng vẫn xuống tiền vì nhìn thấy người khác liên tục khoe lợi nhuận.

Một người đã rất mệt sau một tuần làm việc vẫn cố tham gia một buổi tiệc chỉ vì sợ hôm sau mọi người sẽ nói về những câu chuyện mà mình không biết.

Trong những tình huống đó, câu hỏi điều khiển hành vi thường không phải là “Tôi có thực sự cần việc này không?”, mà là:

“Nếu mình không làm ngay bây giờ thì sao?”

Chính cảm giác phải hành động trước khi “quá muộn” khiến FOMO trở nên mạnh mẽ.

Vì sao con người rất dễ rơi vào FOMO?

Một trong những nguyên nhân quan trọng nhất nằm ở xu hướng so sánh xã hội.

Từ nhỏ, con người đã quen đánh giá vị trí của mình thông qua người khác. Điểm số cao hay thấp thường chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh điểm trung bình của lớp. Mức lương được xem là tốt hay không đôi khi thay đổi hoàn toàn sau khi chúng ta biết đồng nghiệp cùng độ tuổi kiếm được bao nhiêu.

Ngay cả những thứ đang hoạt động hoàn toàn tốt cũng có thể bỗng trở nên “không đủ”.

Một chiếc điện thoại mà ngày hôm qua bạn vẫn hài lòng có thể đột nhiên trở nên cũ kỹ sau khi ba người bạn cùng lúc đổi sang mẫu mới.

Mạng xã hội khiến cơ chế so sánh đó trở nên mạnh hơn rất nhiều.

Trước đây, một người chủ yếu so sánh mình với gia đình, hàng xóm, bạn bè hoặc đồng nghiệp. Ngày nay, chỉ trong vài chục phút, chúng ta có thể nhìn thấy người đang đi Maldives, người vừa mua nhà, người vừa thăng chức, người vừa kết hôn, người có thân hình đẹp, người vừa gọi vốn thành công hoặc người đang tham dự một sự kiện mà chúng ta không có mặt.

Vấn đề nằm ở chỗ mạng xã hội thường cho chúng ta thấy những “highlight” của người khác — những chuyến đi đẹp nhất, những thành tựu đáng khoe nhất, những bữa ăn đẹp nhất và những khoảnh khắc hạnh phúc nhất.

Trong khi đó, chúng ta lại đem những khoảnh khắc được chọn lọc kỹ lưỡng ấy so với toàn bộ cuộc sống thực của mình, bao gồm cả những ngày nhàm chán, thất bại, hóa đơn, áp lực và những lúc chẳng có gì đáng đăng lên mạng.

Đó là một phép so sánh vốn đã bất cân xứng ngay từ đầu.

Khi FOMO bước vào ví tiền

FOMO không chỉ khiến con người cảm thấy bất an. Nó còn có thể trực tiếp tác động đến cách chúng ta tiêu tiền.

Các thông điệp như “chỉ còn hai sản phẩm”, “flash sale trong 30 phút”, “10 người đang xem sản phẩm này” hay “ưu đãi chỉ dành cho 100 khách đầu tiên” đều đánh vào cùng một tâm lý: nếu không hành động ngay, cơ hội sẽ biến mất.

Giả sử bạn nhìn thấy một đôi giày có giá hai triệu đồng đang được giảm xuống còn 1,4 triệu đồng.

Bạn vốn không có ý định mua giày. Trong nhà cũng đã có vài đôi tương tự.

Nhưng bên dưới sản phẩm xuất hiện dòng chữ: “Chỉ còn một đôi đúng size của bạn”.

Ngay lập tức, quyết định thay đổi.

Thay vì hỏi “Mình có cần đôi giày này không?”, tâm trí chuyển sang câu hỏi “Nếu người khác mua mất thì sao?”

Bạn bấm đặt hàng.

Vài ngày sau, khi sản phẩm được giao tới, cảm giác khẩn cấp biến mất và bạn nhận ra mình thực sự không cần thêm một đôi giày nữa.

Trong tình huống này, thứ bạn mua không chỉ là đôi giày. Một phần số tiền được dùng để mua cảm giác rằng mình đã không bỏ lỡ một món hời.

FOMO vì vậy trở thành một trong những công cụ rất mạnh của ngành bán lẻ và thương mại điện tử.

Nguy hiểm hơn khi FOMO bước vào đầu tư

Nếu mua nhầm một đôi giày có thể khiến chúng ta mất vài trăm nghìn đồng, FOMO trong đầu tư có thể tạo ra hậu quả lớn hơn nhiều.

Hãy tưởng tượng một cổ phiếu tăng giá liên tục trong vài tuần.

Trên mạng xã hội, người ta bắt đầu chia sẻ ảnh tài khoản đang có lãi. Trong các nhóm chat, mọi người liên tục nhắc đến mã cổ phiếu đó. Một vài người bạn nói rằng họ đã kiếm được tiền.

Ban đầu bạn không quan tâm.

Nhưng mỗi ngày nhìn thấy giá tiếp tục tăng, một cảm giác khác bắt đầu xuất hiện.

“Nếu nó còn tăng thêm 50% mà mình không mua thì sao?”

Đến một thời điểm, nỗi sợ đứng ngoài lớn hơn nỗi sợ mất tiền. Bạn quyết định mua, dù chưa thực sự hiểu doanh nghiệp, định giá hay những rủi ro phía sau.

Nếu giá tiếp tục tăng, quyết định này có vẻ được chứng minh là đúng và FOMO càng được củng cố.

Nhưng nếu giá đột ngột giảm mạnh, người mua rất dễ hoảng loạn bởi quyết định ban đầu vốn không được xây dựng trên một chiến lược rõ ràng.

Hiện tượng này không chỉ xuất hiện trên thị trường chứng khoán. Nó có thể xảy ra với vàng, bất động sản, tiền mã hóa, đồ sưu tầm hay bất kỳ loại tài sản nào đang tăng giá nhanh.

Điểm chung là người mua không còn tập trung vào giá trị hoặc mức độ phù hợp với kế hoạch của mình. Họ chỉ sợ một điều: người khác đang kiếm được tiền còn mình thì không.

Không chỉ tiền bạc, sự nghiệp cũng có thể bị FOMO chi phối

Một dạng FOMO ít được chú ý hơn xuất hiện trong công việc.

Một nhân viên có thể nhận thêm dự án dù lịch trình đã quá tải vì sợ rằng nếu từ chối, sếp sẽ trao cơ hội đó cho người khác.

Một freelancer có thể nhận quá nhiều khách hàng cùng lúc vì lo tháng sau sẽ không còn việc.

Một doanh nhân có thể cùng lúc phát triển năm ý tưởng kinh doanh vì cảm giác rằng bất kỳ ý tưởng nào trong số đó cũng có thể trở thành “cơ hội tỷ đô”.

Kết quả là họ có rất nhiều thứ đang làm nhưng rất ít thứ được làm thật sự tốt.

Ở đây, FOMO không biểu hiện bằng việc mua hàng hay đầu tư, mà bằng nỗi sợ phải nói “không”.

Trong khi đó, khả năng từ chối một cơ hội đôi khi lại là điều kiện cần thiết để tập trung vào cơ hội quan trọng hơn.

Nghịch lý của việc sợ bỏ lỡ cuộc sống

Một biểu hiện phổ biến khác là cảm giác phải tham gia mọi cuộc vui.

Bạn đã mệt nhưng vẫn cố đi một buổi gặp mặt vì sợ bạn bè có những câu chuyện mà mình không biết.

Bạn đã lên kế hoạch dành thời gian cho gia đình nhưng hủy kế hoạch khi nhận được lời mời tham gia một sự kiện networking.

Bạn vừa trở về nhà sau một buổi gặp mặt, mở điện thoại và nhìn thấy một nhóm khác đang tụ tập. Thay vì tận hưởng buổi tối của mình, bạn bắt đầu tiếc vì “đáng lẽ mình nên đến đó”.

Một trong những đặc điểm rõ ràng nhất của FOMO là khiến con người khó tận hưởng lựa chọn hiện tại bởi tâm trí luôn bị kéo về một lựa chọn khác.

Nghịch lý nằm ở chỗ càng sợ bỏ lỡ cuộc sống, chúng ta đôi khi càng bỏ lỡ chính cuộc sống đang diễn ra trước mắt.

Một người có thể đi đến một địa điểm rất đẹp nhưng dành phần lớn chuyến đi để chụp ảnh, chỉnh ảnh, đăng story rồi liên tục kiểm tra xem có bao nhiêu người đã xem.

Họ đang ở một nơi tuyệt đẹp, nhưng sự chú ý lại đặt vào việc người khác đang nhìn chuyến đi của mình như thế nào.

Một bữa ăn với gia đình cũng có thể trở nên tương tự khi mọi người ngồi cùng một bàn nhưng mỗi người đều nhìn vào điện thoại của mình.

FOMO hoạt động như một vòng lặp

FOMO thường không phải là một quyết định đơn lẻ mà hình thành thành vòng lặp.

Một người nhìn thấy điều gì đó, bắt đầu so sánh, cảm thấy lo lắng, hành động vội vàng rồi hối tiếc. Sau đó, thay vì dừng lại, họ tiếp tục quan sát để tìm cơ hội tiếp theo.

Chẳng hạn, bạn nhìn thấy một người quen khoe lợi nhuận từ một khoản đầu tư.

Bạn nghĩ rằng mình đang bỏ lỡ.

Sự nóng ruột khiến bạn mua vào.

Giá sau đó giảm mạnh.

Bạn hối tiếc, nhưng thay vì rời khỏi thị trường để đánh giá lại quyết định, bạn lại theo dõi bảng giá liên tục với hy vọng tìm được một cơ hội khác để “gỡ lại”.

Cứ như vậy, vòng lặp “nhìn thấy – so sánh – lo lắng – hành động – hối tiếc” có thể tiếp tục rất lâu.

Làm thế nào nhận ra một quyết định đang bị FOMO chi phối?

Một cách đơn giản là thử loại bỏ yếu tố xã hội và cảm giác khẩn cấp khỏi quyết định.

Giả sử không ai biết bạn mua món đồ đó, bạn có còn muốn mua không?

Nếu chương trình khuyến mãi kéo dài thêm một tháng, bạn có còn cảm thấy sản phẩm hấp dẫn như hiện tại không?

Nếu một khoản đầu tư không tăng giá trong một năm, bạn có vẫn muốn sở hữu nó không?

Nếu bạn bè không ai tham gia sự kiện đó, bạn có thực sự muốn đi không?

Và quan trọng hơn, bạn có thể giải thích quyết định của mình mà không cần sử dụng câu “mọi người đều đang làm như vậy” hay không?

Những câu hỏi này không đảm bảo mọi quyết định đều chính xác, nhưng chúng giúp tách nhu cầu thực sự khỏi áp lực xã hội.

Khoảng thời gian chờ có thể là “thuốc giải” đơn giản

FOMO có một đặc điểm quan trọng: nó thường cần sự khẩn cấp.

Vì vậy, một trong những cách đơn giản nhất để giảm ảnh hưởng của FOMO là tạo khoảng thời gian giữa cảm xúc và hành động.

Với một món đồ không cần thiết, thay vì mua ngay, hãy để nó trong giỏ hàng một ngày.

Với một khoản mua lớn, có thể chờ vài ngày.

Với một khoản đầu tư đáng kể, quyết định chỉ nên được đưa ra sau khi có đủ thời gian nghiên cứu và xác định rõ mức rủi ro có thể chấp nhận.

Một sản phẩm tối nay có vẻ “phải mua ngay” đôi khi đến sáng hôm sau đã trở thành “cũng không cần lắm”.

Thời gian không làm thay đổi sản phẩm. Nó làm thay đổi cường độ của cảm xúc.

Đó chính xác là điều cần thiết khi FOMO đang chi phối quyết định.

Giảm mạng xã hội không có nghĩa phải rời khỏi internet

Một cách khác là kiểm soát lượng thông tin đi vào cuộc sống hàng ngày.

Điều này không nhất thiết đồng nghĩa với việc xóa Facebook, TikTok hay Instagram.

Chúng ta có thể đơn giản bắt đầu bằng việc tắt những thông báo không cần thiết, tránh đặt mạng xã hội ở vị trí dễ mở nhất trên điện thoại, quy định một vài thời điểm trong ngày để kiểm tra hoặc bỏ theo dõi những tài khoản khiến bản thân liên tục cảm thấy kém cỏi.

Mục tiêu không phải là biến mất khỏi internet.

Mục tiêu là giành lại quyền quyết định khi nào chúng ta muốn tiếp nhận thông tin, thay vì để điện thoại quyết định điều đó thay mình.

Khi có tiêu chuẩn riêng, cuộc sống của người khác bớt trở thành thước đo

FOMO thường mạnh nhất khi một người chưa xác định rõ mình thực sự muốn gì.

Nếu mục tiêu của bạn là có cuộc sống ổn định, ít áp lực, dành nhiều thời gian cho gia đình và duy trì tài chính lành mạnh, việc một người khác làm việc 80 giờ mỗi tuần để tăng thu nhập không nhất thiết là điều bạn cần bắt chước.

Nếu chiến lược đầu tư của bạn được xây dựng cho 10 hoặc 20 năm, việc người khác kiếm 30% trong một tháng không nhất thiết làm thay đổi kế hoạch.

Nếu chiếc xe hiện tại vẫn đáp ứng tốt nhu cầu, việc một đồng nghiệp vừa mua xe mới không đồng nghĩa bạn cũng phải mua.

Khi một người có hệ quy chiếu của riêng mình, cuộc sống của người khác dần bớt trở thành thước đo bắt buộc.

Từ FOMO đến JOMO

Đối lập với FOMO là một khái niệm được gọi là JOMO — “Joy Of Missing Out”, có thể hiểu là niềm vui của việc chủ động bỏ lỡ.

JOMO không có nghĩa là khước từ mọi cơ hội hoặc tách mình khỏi xã hội.

Nó đơn giản bắt đầu từ việc chấp nhận một sự thật: không ai có thể tham gia tất cả mọi thứ.

Khi chọn một điều, chúng ta luôn đồng thời bỏ qua những lựa chọn khác.

Dành tối thứ Bảy ở nhà đồng nghĩa bỏ qua một buổi tiệc.

Tiết kiệm tiền đồng nghĩa bỏ qua một vài món đồ mới.

Tập trung vào một dự án đồng nghĩa bỏ qua hàng chục ý tưởng khác.

Nhưng việc bỏ lỡ không nhất thiết là thất bại.

Trong nhiều trường hợp, đó chính là cái giá của sự tập trung.

Một người theo tinh thần JOMO có thể nhìn thấy bạn bè đang đi chơi và nghĩ: “Họ đang có một buổi tối vui vẻ, còn mình cũng đang có một buổi tối phù hợp với điều mình cần.”

Không cần biến hai lựa chọn thành một cuộc thi.

Cùng một chiếc xe mới, hai cách phản ứng hoàn toàn khác nhau

Hãy tưởng tượng một đồng nghiệp bằng tuổi vừa đăng ảnh mua ô tô mới.

FOMO có thể khiến một người lập tức nghĩ: “Anh ấy bằng tuổi mình mà đã mua được xe. Có lẽ mình đang tụt lại.”

Từ đó xuất hiện hàng loạt suy nghĩ: Có nên mua xe không? Có nên vay ngân hàng không? Bạn bè sẽ nghĩ gì nếu mình vẫn đi xe máy?

Một quyết định tài chính lớn lúc này có nguy cơ được kích hoạt chủ yếu bởi sự so sánh.

Nhưng cũng trước bức ảnh đó, một người khác có thể phản ứng theo cách hoàn toàn khác.

“Anh ấy mua được xe, tốt cho anh ấy. Nhưng hiện tại mình có thực sự cần ô tô không? Ngân sách của mình thế nào? Mục tiêu tài chính hiện tại là gì?”

Sự kiện bên ngoài giống hệt nhau.

Khác biệt nằm ở việc ai đang cầm tay lái cho quyết định: mục tiêu cá nhân hay cảm xúc so sánh.

FOMO không chỉ là câu chuyện của người trẻ

Mạng xã hội khiến FOMO thường được gắn với thế hệ trẻ, nhưng hiện tượng này có thể xuất hiện ở hầu hết mọi độ tuổi.

Người trẻ có thể sợ bỏ lỡ một nghề nghiệp đang “hot”, một xu hướng mới, một mối quan hệ hoặc cơ hội kiếm tiền.

Người trung niên có thể FOMO khi nhìn thấy bạn bè đầu tư bất động sản, mở doanh nghiệp, cho con học ở một trường nổi tiếng hoặc nâng cấp mức sống.

Thậm chí doanh nghiệp cũng có thể rơi vào trạng thái tương tự.

Khi một công nghệ mới trở thành xu hướng, nhiều công ty có thể cảm thấy mình bắt buộc phải triển khai AI, blockchain, metaverse hay một công nghệ nào đó chỉ vì đối thủ đang làm.

Câu hỏi “Công nghệ này giải quyết vấn đề gì cho doanh nghiệp?” khi đó dễ bị thay thế bằng “Nếu đối thủ làm mà chúng ta không làm thì sao?”

Ở quy mô tổ chức, FOMO có thể dẫn đến những khoản đầu tư lớn nhưng thiếu mục tiêu rõ ràng.

Không cần nắm bắt tất cả cơ hội

Điều quan trọng nhất khi đối mặt với FOMO không phải là cố gắng loại bỏ hoàn toàn sự so sánh hay từ chối mọi cơ hội.

Đó là học cách nhận ra thời điểm cảm xúc đang chi phối quyết định.

Bạn không cần biết tất cả những gì đang xảy ra trên mạng.

Bạn không cần tham dự mọi cuộc vui.

Bạn không cần mua tất cả những món đồ đang giảm giá.

Bạn không cần đầu tư vào mọi tài sản đang tăng.

Và bạn cũng không cần đi cùng tốc độ với những người xung quanh.

Cuộc sống luôn có nhiều cơ hội hơn số cơ hội mà một người có thể theo đuổi. Trong khi đó, thời gian, tiền bạc và sự chú ý đều hữu hạn.

Bởi vậy, trưởng thành trong cách ra quyết định không nằm ở khả năng nắm bắt tất cả cơ hội.

Nó nằm ở khả năng biết cơ hội nào thực sự phù hợp với mình và cơ hội nào có thể bình thản bỏ qua.

Khi làm được điều đó, câu hỏi “Mình đang bỏ lỡ điều gì?” dần mất đi sức mạnh.

Thay vào đó, một câu hỏi khác trở nên quan trọng hơn:

“Điều gì thực sự xứng đáng để mình dành thời gian, tiền bạc và sự chú ý?”

Có lẽ đó cũng là thời điểm FOMO bắt đầu nhường chỗ cho JOMO — niềm vui của việc không cần phải chạy theo tất cả mọi thứ.