Làm quantum computer không chỉ khó về vật lý: NEC rút khỏi phát triển máy vì một bài toán khó hơn — bao giờ mới kiếm được tiền?

NEC từng đứng ở điểm khởi đầu của một trong những hướng quan trọng nhất trong quantum computing hiện đại. Năm 1999, các nhà nghiên cứu tại NEC Fundamental Research Laboratories công bố trên Nature thí nghiệm điều khiển kết hợp một hệ hai mức trong single-Cooper-pair box — công trình thường được xem là một cột mốc nền tảng của qubit siêu dẫn.

Hai mươi bảy năm sau, chính công ty này được báo cáo đã dừng phát triển máy quantum computer. Diamond Online cho biết NEC rút khỏi mảng phát triển máy vào cuối tháng 3/2026 và nhiều nhà nghiên cứu của nhóm đã chuyển sang Fujitsu. Nikkei sau đó cũng đưa tin NEC đã ngừng phát triển phần cứng thực tế vì quá trình thương mại hóa còn dài và khó tạo mức lợi nhuận tương xứng với đầu tư.

NEC chưa phát hành một thông cáo chính thức tuyên bố “rút khỏi quantum computing”. Khi Diamond hỏi trực tiếp, công ty từ chối bình luận về việc rút khỏi phát triển máy nhưng nói rằng họ vẫn đang đánh giá công nghệ cho ứng dụng thực tế, tham gia các consortium với doanh nghiệp để tìm use case và xác định những lĩnh vực có khả năng thương mại hóa trong tương lai. Nói cách khác, câu chuyện hiện tại là rút khỏi việc tự phát triển máy, không phải từ bỏ toàn bộ quantum technology.

Đây là khác biệt quan trọng. Và cũng chính ở ranh giới giữa “làm được máy” với “xây được business” mà quyết định của NEC trở nên đáng chú ý.

NEC không rời cuộc chơi vì thiếu nền tảng vật lý

Nếu chỉ nhìn lịch sử nghiên cứu, NEC không phải người đến muộn. Bài báo năm 1999 của Yasunobu Nakamura, Yuri Pashkin và Jaw-Shen Tsai tại NEC đã chứng minh khả năng điều khiển kết hợp các trạng thái lượng tử trong một thiết bị siêu dẫn. Đây là một trong những nền móng trực tiếp cho hướng superconducting qubit mà IBM, Google, Fujitsu và nhiều nhóm khác tiếp tục phát triển sau này.

NEC cũng không dừng nghiên cứu ngay sau thành tựu đó. Công ty tiếp tục làm việc với mạch siêu dẫn, quantum annealing và các kiến trúc hybrid. Năm 2023, NEC cùng Viện Khoa học và Công nghệ Công nghiệp Tiên tiến Nhật Bản (AIST) phát triển một máy quantum annealing 8 qubit và mở cho Đại học Tohoku truy cập qua Internet để nghiên cứu.

Trong một bài giới thiệu R&D cùng năm, NEC nói rõ mục tiêu tiếp theo là đưa hệ thống 8 qubit lên hơn 100 qubit. Nhưng chính bài viết đó cũng mô tả những rào cản ngày càng đắt đỏ: số lượng dây dẫn và thiết bị đo tăng theo quy mô hệ thống; qubit phải hoạt động trong dilution refrigerator ở khoảng 10 millikelvin; năng lực làm lạnh, hệ đo và phần điện tử điều khiển đều trở thành nút thắt khi số qubit tăng.

Vấn đề vì thế không đơn giản là “NEC không giải được vật lý”. Công ty phải quyết định liệu có nên tiếp tục bỏ vốn để biến các kết quả vật lý đó thành một nền tảng phần cứng cạnh tranh toàn cầu hay không.

Từ 8 qubit lên một sản phẩm thương mại không phải bài toán nhân đơn giản

Trong điện toán cổ điển, một prototype chip nhỏ có thể cho thấy khá rõ con đường tới phiên bản lớn hơn. Với quantum computer, tăng số qubit chỉ là một phần của bài toán.

Một hệ thống có nhiều qubit hơn nhưng fidelity thấp, coherence ngắn hoặc lỗi gate cao không nhất thiết hữu dụng hơn. Khi tiến tới fault-tolerant quantum computing, còn phải bổ sung error correction, khiến số physical qubit cần thiết có thể lớn hơn rất nhiều so với số logical qubit mà ứng dụng thực sự sử dụng.

Phần cứng xung quanh cũng phình theo: tủ lạnh pha loãng, microwave electronics, hệ thống điều khiển, dây nối, packaging, calibration và phần mềm orchestration. Không ít chi phí nằm ở những thành phần không xuất hiện trong con số qubit trên headline.

NEC từng thừa nhận trực tiếp điều này. Trong tài liệu R&D năm 2023, công ty lưu ý rằng không thể đơn giản “chi không giới hạn” để xây một thiết bị ngày càng lớn, và rằng chi phí hệ đo cùng khả năng làm lạnh là những rào cản chính của việc mở rộng quy mô.

Đó là lúc bài toán kỹ thuật gặp bài toán tài chính: mỗi thế hệ máy mới cần thêm vốn trước khi thị trường có thể chứng minh rằng khách hàng sẵn sàng trả đủ tiền cho năng lực tính toán đó.

Cuộc đua vốn đã chuyển sang một cấp độ khác

Quy mô đầu tư của các đối thủ cho thấy áp lực mà một công ty như NEC phải đối mặt nếu muốn tự mình theo đuổi hardware đến cùng. Tháng 6/2026, IBM công bố kế hoạch đầu tư hơn 10 tỷ USD trong 5 năm cho quantum computing, bao gồm R&D, chi tiêu vốn, mở rộng sản xuất, M&A và hệ sinh thái. Đây không phải ngân sách chỉ dành cho một con chip, nhưng nó cho thấy mức vốn mà một tập đoàn lớn sẵn sàng dành cho cuộc đua dài hạn.

Ở Nhật Bản, Fujitsu cũng đang đi theo hướng tăng quy mô phần cứng. Fujitsu và RIKEN đã đưa vào hoạt động hệ thống superconducting 256 qubit năm 2025, đồng thời đặt mục tiêu ra mắt hệ thống 1.000 qubit trong năm 2026. Fujitsu còn đặt mục tiêu trung hạn vượt 10.000 qubit vào năm tài chính 2030.

Diamond báo cáo rằng nhiều nhà nghiên cứu từng làm quantum tại NEC đã chuyển sang Fujitsu. Nếu thông tin này phản ánh đúng quy mô dịch chuyển nhân sự, nó tạo ra một hiệu ứng kép: NEC giảm khả năng tiếp tục tự phát triển máy, trong khi Fujitsu lại bổ sung đúng loại nhân lực vốn rất khan hiếm.

Điểm đáng chú ý là cuộc cạnh tranh không chỉ cần tiền mua thiết bị. Quantum hardware phụ thuộc vào những nhóm kỹ sư và nhà vật lý có kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm với fabrication, cryogenics, measurement và control. Tiền có thể mua thêm refrigerator; khó hơn nhiều để tạo ngay một nhóm đã biết cách khiến toàn bộ hệ thống hoạt động ổn định.

Nhưng câu hỏi khó nhất là: khách hàng sẽ trả tiền cho cái gì?

Quantum computing đã có doanh thu thực, nhưng mô hình kinh doanh của phần cứng quy mô lớn vẫn chưa trưởng thành như cloud computing, GPU hay semiconductor truyền thống.

Khách hàng có thể mua quyền truy cập cloud vào quantum computer, thuê hệ thống on-premise, ký hợp đồng nghiên cứu hoặc trả tiền cho consulting và phát triển ứng dụng. Vấn đề là phần lớn use case hiện nay vẫn nằm ở giai đoạn thử nghiệm, nghiên cứu hoặc hybrid workflow. Với nhiều bài toán, classical computing tiếp tục rẻ hơn, nhanh hơn và dễ triển khai hơn.

Ngay cả các công ty quantum thuần túy đã lên sàn cũng mô tả rõ khoảng cách này. Trong báo cáo tài chính năm 2026, IonQ nói họ vẫn ở giai đoạn đầu của tăng trưởng thương mại, đã ghi nhận lỗ hoạt động đáng kể và kỳ vọng tiếp tục chịu lỗ trong tương lai gần trong khi đầu tư vào các cột mốc kỹ thuật cần thiết để đạt quantum advantage rộng hơn.

Điều đó không chứng minh quantum computing sẽ không kiếm được tiền. Nó cho thấy thời điểm tạo lợi nhuận phụ thuộc vào hai biến số cùng lúc: hardware phải đạt đủ năng lực và ứng dụng phải tạo ra giá trị mà khách hàng không thể mua rẻ hơn bằng máy cổ điển.

Một công ty có thể đúng về vật lý nhưng sai về timing. Nếu thị trường cần thêm 5, 10 hay 15 năm để trưởng thành, chi phí duy trì đội ngũ, hạ tầng cryogenic, fabrication và các thế hệ prototype trong khoảng thời gian đó trở thành một quyết định phân bổ vốn chứ không còn đơn thuần là quyết định nghiên cứu.

Quyết định của NEC phù hợp với cách công ty đang nhìn vốn đầu tư

Không có tài liệu công khai nào của NEC mà phu.lt tìm thấy nói rằng công ty dừng phát triển máy quantum vì một chỉ số tài chính cụ thể. Vì vậy không nên biến câu chuyện này thành một phép tính ROI mà NEC đã công bố.

Tuy nhiên, chiến lược tài chính hiện tại của công ty cho thấy tiêu chuẩn phân bổ vốn ngày càng gắn với khả năng sinh lời. Trong phần hỏi đáp về Mid-term Management Plan 2030 công bố tháng 5/2026, NEC nói các cơ hội tăng trưởng sẽ được đánh giá dựa trên cash ROIC, và công ty không nhất thiết sử dụng toàn bộ năng lực đầu tư 1,2–1,3 nghìn tỷ yen mà họ dự kiến có thể huy động cho tới cuối năm tài chính 2031.

Trước đó, NEC cũng đã đặt mục tiêu thương mại hóa công nghệ nhanh hơn và tăng giám sát những business có lợi nhuận thấp. Trong bối cảnh đó, một chương trình phần cứng quantum cần nhiều năm đầu tư trước khi có thị trường rõ ràng phải cạnh tranh nội bộ với AI, defense, space, cybersecurity, cloud và những lĩnh vực có đường tới doanh thu ngắn hơn.

Đây là một cách đọc hợp lý về quyết định của NEC, nhưng vẫn là phân tích từ các dữ kiện công khai — không phải lý do chính thức mà NEC đã xác nhận.

Rút khỏi máy không đồng nghĩa rút khỏi quantum

Điều dễ gây hiểu nhầm nhất từ headline “NEC rút khỏi quantum computer” là công ty vẫn có những hoạt động nằm ở lớp ứng dụng và quantum-inspired computing.

NEC đã thương mại hóa Vector Annealing Service, một hệ thống simulated annealing chạy trên kiến trúc vector cổ điển nhưng được thiết kế để giải các bài toán tối ưu tổ hợp mà quantum annealing cũng nhắm tới. Năm 2023, NEC Platforms cho biết hệ thống lập kế hoạch sản xuất sử dụng công nghệ này đã được đưa vào bốn cơ sở sản xuất, giảm mạnh thời gian lập kế hoạch và cải thiện mức sử dụng năng lực.

Ví dụ đó cho thấy một con đường kinh doanh khác: thay vì chờ một quantum processor đủ lớn, NEC có thể bán giải pháp giải quyết bài toán của khách hàng ngay bằng công nghệ classical hoặc hybrid, rồi thay backend khi quantum hardware thực sự mang lại lợi thế.

Chính NEC, trong phản hồi với Diamond, cũng nói họ tiếp tục làm việc với các doanh nghiệp để tạo use case, thử nghiệm và xác định lĩnh vực có thể trở thành business trong tương lai.

Vì vậy, quyết định dừng tự xây máy có thể được hiểu như một sự thay đổi vị trí trong chuỗi giá trị: từ chịu toàn bộ rủi ro của hardware sang tập trung hơn vào ứng dụng, thuật toán, integration và những phần có thể tạo doanh thu sớm hơn.

NEC đang đặt ra câu hỏi mà cả ngành quantum rồi cũng phải trả lời

Trong gần ba thập kỷ, thước đo dễ thấy nhất của quantum computing là tiến bộ kỹ thuật: số qubit, coherence, fidelity, quantum volume, error correction hay một benchmark mới. Nhưng khi đầu tư tăng lên hàng tỷ USD, những chỉ số đó không còn đủ để quyết định ai sẽ tiếp tục cuộc đua.

Nhà sản xuất còn phải trả lời một câu hỏi ít hấp dẫn hơn nhưng quyết định sự sống còn của business: một quantum computer tốt hơn sẽ tạo ra dòng tiền như thế nào, từ khách hàng nào và vào thời điểm nào?

Fujitsu, IBM, Google và những công ty quantum chuyên biệt đang đặt cược rằng lợi ích kinh tế đủ lớn sẽ xuất hiện trước khi chi phí phát triển trở nên không thể chịu nổi. NEC, theo những gì các báo cáo hiện tại cho thấy, đã quyết định rằng tự mình tiếp tục xây máy không còn là cách tốt nhất để đặt cược vào tương lai đó.

Điều này không nói quantum computing thất bại. Nó chỉ nhắc rằng một công nghệ có thể đúng về khoa học, đáng để tiếp tục nghiên cứu và vẫn chưa phải là một business hấp dẫn cho mọi công ty ở cùng một thời điểm. Với quantum computer, bài toán khó tiếp theo có lẽ không nằm trong cryostat. Nó nằm trên bảng phân bổ vốn.

Ảnh: hệ thống quantum computer trong tài liệu R&D chính thức của NEC. Nguồn: NEC.

Nguồn tham khảo: Diamond Online; Nature — Nakamura, Pashkin & Tsai (1999); NEC R&D; NEC & Tohoku University; Fujitsu Quantum Computing; IBM; NEC Mid-term Management Plan 2030.